1. استاديار دانشكدة مديريت و علوم اجتماعي، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد تهران شمال، ايران
تاريخ دريافت مقاله: 11/06/1392 تاريخ پذيرش نها يي مقاله: 04/09/1392 نويسندة مسئول مقاله: زهرا عليپور درويشي E-mail: alipourdarvish.z@gmail.com
مقدمه
محيط دانشگاهي كشور ايران از نيمة دوم دهة هشتاد تا بـه كنـون، شـاهد رقابـت فشـرده بـيندانشگاهي و تغييرات ناگهاني با تأكيد ويژة سياست گذاران بر ارتقاي شاخص هاي توسعة آمـوزشعالي بوده است. ارتقاي فناوري اطلاعات به اين تغييرات شدتبخشيده و يادگيري پويا، سـريع وهماهنگ با فرايند توسعه، مورد توجه مديران دانشگاهي واقع شده است. در اين مرحله »دانـش « مفهوم فراگيري است كه در سياست هاي توسعهاي مطرح مـيشـود (ونـدر ولـدن، 2005) و نيـزمديريت دانش در فضاي علمي، اهميت خاصي مييابد. از نظر بسياري از صاحب نظـران ، يكـي ازمهم ترين عوامل مؤثر بر موفقيت مديريت دانش، موضوع تسهيم دانش است (آذربايجاني، 2007؛ وانگ و لو، 2010). هدف اصلي تسهيم دانش، تبديل دانش كاركنان به دارايي و منـابع سـازمانياست (داوسن، 2001). تسهيم دانش كه ابـزار كسـب دانـش بـه شـمار مـيرود، از درون و بـرونسازمان، محل اتصال مديريت دانش درمجموعه مباحـث مـديريت اسـتراتژيك، انتقـال فنـاوري ، نوآوري و مانند اينها است (كامينگز، 2003؛ بوئر، برندز و ون بالن، 2011). تسهيم دانش اثربخش موجب مي شود كه افراد به بهترين شكل دانش مورد نياز را بازتوليد و خلق كننـد (هانـگ، سـو وكوو، 2011)، پس در اين مورد دو رويكرد وجود دارد: 1) ديدگاه خودجوش1 كه تسـهيم دانـش راقابل مديريت نمي داند و آن را امري شخصي، ذهني، ضمني و مبتني بر اضطرار و نياز مي انگـارد ؛ 2) ديدگاه مهندسي2 كه معتقد است تسهيم دانش ميتواند از طريـق ايجـاد انگيـزش و محيطـيمناسب، مديريت شود (هوف و هاسمن، 2009). به اين ترتيب براسـاس ديـدگاه مهندسـي، ايـنسؤال مطرح ميشود كه براي اجراي موفقيت آميز تسهيم دانش، عوامـل پـيش برنـده و بازدارنـدةتسهيم دانش در سازمان ها كدامند؟ و از آنجاكه دانشگاه آزاد اسلامي در چند سال گذشـته عضـومهمي از مجموعه دانشگاههاي ايراني بوده و در معرض تغييرات توسعه اي شـديدي قـرار گرفتـه
است، اين مقاله در راستاي پاسخ به بخشي از اين سؤال نگاشته شـده اسـت و قصـد دارد عوامـلمؤثر بر تسهيم دانش اعضاي هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي را مطالعه كند. مطالعـة پـيش رو داراي دو نوآوري ويژه است: اول اينكه مطالعات ايراني موجود، به روشني عوامل مؤثر بـر تسـهيمدانش را نشانهگيري نكردهاند. براي مثال، عوامل مـؤثر بـر اشـتراكگـذاري اطلاعـات (صـفري، حشمتي پور، مهرابي و نصابي، 1391) يا عوامل مؤثر بر مديريت دانش (صالحي، دوري و صفري، 1391) را مورد بحث قرار داده اند و مهم تر اينكه مطالعات موجود، عوامل مؤثر بر تسهيم دانش را از دريچة سطح و رويكرد تحليل، شامل سطح فردي با عوامل ادراكي و سطح گروهي بـا عوامـل
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Emergent approach
Engineering approach
سازماني، دسته بندي نكرده اند. اين پژوهش، رويكرد عوامل ادراكي/ روان شناختي تسهيم دانش را در سطح فردي محور قرار داده است. شايان ذكر است كه نگارنـده در مقالـة ديگـري در همـينفصلنامه، رويكرد عوامل زمينه اي/ سازماني تسهيم دانش در سطح گروه هاي آموزشي دانشـگاهيرا محور قرار داده است (علي پور درويشي، 1391). دومين نوآوري ايـن مقالـه، ارائـة مـدل جـامعبه كمك ايجاد يك مدل تركيبي براي قصد تسهيم دانش بر اساس مـدل ليـائو ، شـائو، وانـگ و آداچن (1999) و لي (2009) است كه البته اين تركيب بر اساس ادبيات نظري موجود و بـه ويـژه رهنمودهاي بهكارگرفته شدة وانگ (2010) براي مطالعات مربوط به تسهيم دانـش انجـام گرفتـهاست كه مطالعات ايراني و خارجي موجود، جامعيت متغيرهاي اين مدل را ندارند.
بيان مسئله
در راستاي مطالعة عوامل مؤثر برتسهيم دانش اعضاي هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي، آگاهي از سه نكته لازم است: 1) از آنجا كه دانش سازمان بر دانـش فـرد بنـا شـده اسـت (لا و نگـاي ، 2008 ،) منظور از تسهيم دانش در اين نوشتار سطح فردي آن است و شخص هيئت علمي عامل تسهيم دانش شمرده مي شود؛ 2) تسهيم دانش اعضاي هيئت علمي دانشـگاه آزاد ، هماننـد سـاير دانشگاهها، يك امر برنامهريزي شده نيست و امري خودجوش است و پس رفتـار تسـهيم دانـش ، معيار معتبري براي مطالعة تجربي تسهيم دانش نيست، به نظر مي رسد كه براساس نظرية عمـلمنطقي، رفتار هر فرد ناشي از قصد اوست (رنزل، 2008). مطالعـة قصـد اعضـاي هيئـت علمـي به منزلة پيش بينيكنندة اصلي رفتار تسهيم دانش آنها، مناسب تر اسـت ؛ 3) مطالعـات انجـام شـدهحاكي از ذهني بودن و پيچيدگي ابعاد پديدة تسهيم دانش فردي هستند (بـوئر، برنـدز و ونبـالن،2011) كه علاوه بر ويژگي هاي فردي، عوامل ادراكي، محيطي و غيره، بر آن تأثير دارند (وانگ و نو، 2010).
عوامل ادراكي، تمايل فرد را به تسهيم ترغيبكرده و بر قصد انجام تسهيم دانش در فرد تأثير مي گذارند. براساس ديدگاه مهندسي، شناخت سازوكارهاي ادراكي، امـر تسـهيم دانـش فـردي راپيش بينيپذير و مديريت مي كند. هدف اين مقاله برشمردن عوامل ادراكي و ارائة مـدلي جـامع ازاين عوامل است تا در راستاي امكان پذيري اجراي نظام منـد تسـهيم دانـش، مشـاركت شـود. در راستاي تحقق اين هدف، فرضيه هاي زير مطرح شده است:
فرضية اول: ادراك اساتيد از حمايت سازمان از طريق كنترل رفتاري درك شدة آنان، بر قصـدتسهيم دانش آنها تأثير دارد.
فرضية دوم: ادراك اساتيد از كنترل سرپرست (مدير گروه ) از طريق كنترل رفتاري درك شدة آنان، بر قصد تسهيم دانش آنها تأثير دارد.
فرضية سوم: ادراك اساتيد از منافع نسبي تسهيم دانـش از طريـق نگـرش آنهـا بـه تسـهيمدانش، بر قصد ايشان به تسهيم دانش تأثير دارد.
فرضية چهارم: ترس ازدست دادن ارزش هـاي منحصـربه فـرد (ريسـك ) در اسـاتيد از طريـقنگرش آنها به تسهيم دانش، بر قصد ايشان به تسهيم دانش تأثير دارد.
فرضية پنجم: پويايي محيط ادراكشدة (ريسك) اسـاتيد از طريـق نگـرش آنهـا بـه تسـهيمدانش، بر قصد ايشان به تسهيم دانش تأثير دارد.
فرضية ششم: اعتماد به مديريت از طريق هنجارهاي ذهني اساتيد، بر قصد ايشان به تسـهيم دانش تأثير دارد.
پيشينة نظري تسهيم دانش فردي
بارتول و سريواسـتاوا (2002) و كايسـر و ميلـز (2002)، تسـهيم دانـش را رفتـار انتقـال دانـشكسب شده در سازمان به همكاران مي دانند كه به طور داوطلبانه و غيـر اجبـاري انجـام مـي شـود .
وانگ و نو (2010) با ارائة مدل جامع تسهيم دانش در سطح فردي، به عاملي مهم، يعني عوامـلادراكي / انگيزشي اشاره دارند كه شامل نگرش ها و هنجارهاي ذهني، باورهاي مربوط به مالكيت دانش، ادراك منافع و هزينههاي آن، ادراك عدالت و اعتماد است. نگرش افراد نسـبت بـه يـك رفتار خاص، مانند تسهيم دانش، ميتواند بر قصد آنان بر انجام آن كار اثر بگذارد و به علاوه، قادر است بر عملكرد واقعي فرد نيز اثر زيـادي داشته باشد (يانگ، 2008؛ علوي و ليندر، 2001). براي پيش بيني رفتار تسهيم دانش كه متأثر از عوامل مختلـف روانشـناختي و جامعـهشـناختي اسـت،استفاده از نظريهها ي پيش بينـي رفتـار لازم مـي شـود (لـين و لـي، 2004). يكـي از معتبرتـريننظريه ها ي پيش بيني رفتار، مدل رفتار برنامه ريزيشده1 اسـت كـه مـيتوانـد در بررسـي عقايـد، ارزشها و نگرشهايي كه در بطن رفتار تسهيم دانش وجود دارد، مورد استفاده قرار گيرد. نظريـة رفتار برنامهريزي شده، شكل توسعه يافتة نظرية عمل منطقي2 است كه از فراگيرترين مـدل هـاي پيش بيني رفتار است (فيشبين و آجزن، 1975: 45). بر اساس نظرية عمل منطقي، رفتار هر فـردناشي از قصد اوست و قصد نيز تابعي از نگرش و هنجارهاي ذهني است. البته اگـر رفتـار كـاملاً
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Theory of planed Behavior (TPB)
Reasoned Behavior Theory
تحت كنترل ارادي فرد نباشد، حتي وقتي كه او به شدت تحت تأثير نگرش و هنجارهـاي ذهنـيخود است، امكان دارد به دليل دخالت شرايط محيطي رفتار مربوطه را انجام ندهد (رنـزل، 2008).
براي رفع اين مشكل، آجزن در سال 1991 بـا افـزودن جـزء سـومي بـه نـام »كنتـرل رفتـاريدرك شده«، نظرية عمل منطقي را توسعه داده و مدل رفتار برنامهريزي شدة (TPB) را ارائـه كـرد كه تأثير سه عامل نگرش، هنجارهاي ذهني و كنترل رفتاري درك شده را بـر قصد انجـام رفتـارمي سنجد (رودز، مكدانلد و مككي 2006).
پيشينة تجربي
مطالعات متعددي در حوزة تسهيم دانش از مدل رفتار برنامه ريزي شده بهره گرفتهاند. جبر (2007) به بررسي نگرش پزشكان نسبت به تسهيم دانش پرداخت. ريو ، هو و هان (2003) از اين مـدلبراي بررسي عوامل مؤثر بر قصد تسهيم دانش پزشكان كره اي استفاده كردنـد كـه نتـايج مؤيـدتأثير مستقيم و قوي هنجارهاي ذهني پزشكان بر قصد تسـهيم دانـش آنهـا دارد؛ امـا نگـرش وكنترل رفتاري، رابطة معنادار ضعيف تر داشتند. بوك ، زميد، كيم و لي (2005) بـه بررسـي قصـدتسهيم دانش مديران بيست وهفت سازمان در كرة جنوبي پرداختند كـه نتـايج مؤيـد مـدل رفتـاربرنامه ريزي بود. همچنين العجمي (2009) به بررسـي رفتـار تسـهيم دانـش در مجـامع مجـازيپرداخت كه تأثير مثبت و معنادار متغيرهاي نگرش و هنجارهاي ذهنـي بـر قصـد تأييـد و تـأثير كنترل رفتاري درك شده تأييد نشد. سو و بولوجيو (2005) به بررسي اين موضوع در دانشـجويانIT پرداختند و نتيجه گرفتند هنجارهاي ذهني، تأثير معناداري بر قصد ندارند؛ اما نگرش بيشترين مقدار پيش بيني قصد تسهيم دانش را به خود اختصاص داد. لو (2009) نيز در كشور چـين تـأثير كار تيمي، انگيزش و شخصيت را از طريق متغيرهاي ميانجي نگرش و هنجارهاي ذهني بر قصد تسهيم دانش اعضاي هيئت علمي در گروههاي آموزشـي دانشـگاه بررسـي كـرد كـه بعضـي ازفرضيه ها تأييد نشدند.
مدل تركيبي
نظرية رفتار برنامه ريزيشده، در مطالعات حوزه هاي مختلفي چون پزشكي، بازرگاني، بانكـداري وغيره با جزئيات بيشتر و به صورت تركيبي مورد استفاده قرار گرفته اسـت . ليـائو ، شـائو، وانـگ وآداچن (1999) در مقالهاي با موضوع پذيرش بانكداري مجازي، تـأثير باورهـا و ارزش يـابي هـاي رفتاري را ازطريق نگرش بر قصد، تأثير باورها و انگيزش هاي هنجـاري را از طريـق هنجارهـايذهني بر قصد و نيز، تأثير باورهاي كنترل و تسهيل گر را از طريق كنترل رفتـاري درك شـده بـرقصد پذيرش مورد مطالعه قرار دادند. لي در سال 2009، يك مـدل تركيبـي از عوامـل مـؤثر بـرپذيرش بانكداري اينترنتي را ارائه مي دهد كه اين عوامل شـامل مـدل رفتـار برنامـهريـزي شـده(TPB) و مدل پذيرش تكنولوژي (TAM) و ريسـك و منـافع ادراكشـده اسـت . در ايـن مـدلتركيبي، تأثير ريسك ادراكشده به واسطة نگـرش بـر قصـد، تـأثير ريسـك اجتمـاعي از طريـقهنجارهاي ذهني بر قصد و تأثير منافع ادراكشده ب هواسطة نگرش بر قصد و تأثير كنترل رفتاري دركشده بر قصد پذيرش بانكداري الكترونيكي، مورد بررسي قرار گرفته است. اقبال و همكـاران (2011) قصد تسهيم دانش و توانمندي هاي نوآورانة اعضاي هيئت علمي دانشگاه UTM مـالزيرا بررسي كردند كه آنها هم در يك مدل تركيبي، تأثير خودسودمندپنداري، شبكه هاي اجتماعي و پاداشهاي بيروني ادراك شده را بر نگرش و سپس قصـد تسـهيم دانـش و نيـز، ادراك حمايـتسازمان را بر هنجارهاي ذهني و سپس قصد تسهيم بررسي كردند.
از آنجا كه تأثير عوامل ادراكي بر تسهيم دانش در مقاله هـاي متعـددي مطالعـه شـده اسـت
(جدول 1)، بر اساس مدل لي (2009) كـه عوامـل ادراكـي، ماننـد ريسـك ادراكشـده و منـافع ادراكشده را در مدل رفتار برنامه ريزي شده وارد كرده است، مدل تركيبي اين مقاله در شكل بر1 اساس مدل ليائو و همكاران (1999) و لي (2009) و مطالعات موجود حوزة تسهيم دانش منـدرجدر جدول 1 تنظيم شده است.

رفتاري

كنترل
درك

شده

ذهني

هنجارهاي

قصد

دانش

تسهيم

انگيزش

باورهاو

هاي

هنجاري
:

-1
اعتماد

كنترل

باورهاي

تسهيل

و

كننده

گر
:

-1
كنترل

ادراك

سازماني

هاي

-2
حمايت

ادراك

سازماني

هاي

مدل
TPB

ارزش

و

باورها

يابي

رفتاري

هاي
:

-1
ريسك

انواع

ادراك

-2
نسبي

منافع

ادراك

نگرش

ها

رفتاري

كنترل

درك

شده

ذهني


پاسخ دهید